( 1 ) مورّخان دربارهء كسانى كه در جنگ جمل كشته شدند ، اختلاف نظر دارند ؛ گروهى گفته‌اند : از سپاه عايشه هجده هزار و به قولى دوازده هزار و از اصحاب على ( ع ) پنج هزار و به قولى هزار تن كشته شدند . ( 2 ) ميدانى نقل كرده است : على ( ع ) وقتى كه بر سر كشتگان آمد ، فرمود : اشكو اليك عجرى و بجرى * و معشرا اعشوا علىّ بصرى إنّى قتلت مضرى بمضرى * شفيت نفسى و قتلت معشرى « 1 » در آن روز ، يك چشم عدى بن حاتم طائى كور شد و بعضى گفته‌اند كه از دو گروه بر روى هم ده هزار نفر كشته شدند . سيف نقل كرده است كه على ( ع ) از كنار كعب بن سور گذر كرد و ايستاد و فرمود : « به خدا سوگند من تو را جز قاضى به حق نمىدانستم ! » و شروع به ترحّم و تأسّف كرد . ( 3 ) خطبه‌اى كه على عليه السلام ايراد كرد سيره‌نويسان نقل كرده‌اند : وقتى كه على ( ع ) از جنگ جمل فارغ شد در بصره به منبر رفت و خطاب به مردم فرمود : « زنها از نظر ايمان ، ارث و خرد كم‌بهره‌اند ؛ اما كاستى ايمانشان به خاطر نماز نخواندن و روزه نداشتن در بخشى از عمرشان ( زمان عادت ماهيانه ) است و اما كمى بهره‌شان از آن جهت است كه ارث آنها نصف ارث مردان است و اما جهت نقصان خردشان آن است كه ( در دادگاههاى اسلامى ) گواهى دو زن مانند گواهى يك مرد است . بنابراين از زنهاى بد بپرهيزيد و از خوبانشان بر حذر باشيد ، و در كارهاى نيك از آنها پيروى نكنيد ( يعنى به پيروى از خواهشهاى آنها كار نيك را انجام ندهيد - م ) تا در كارهاى بد بر شما طمع نورزند « 2 » ! » ( 4 ) سپس فرمود : « اى مردم بصره ! اى سپاه زن ( عايشه ) و اى پيروان هر ندا دهنده ! آب

--> ( 1 ) خدايا از درد و رنج خويش به درگاه تو مىنالم و از كسانى گله دارم كه خاك در ديدهء بيناى من افشاندند . از ميان ايشان مضريان را به خونخواهى مضريان خود كشتم ، جانم را بهبود بخشيدم ولى كسان خود را كشتم ! ( 2 ) اين خطبه در نهج البلاغه ( دكتر صبحى صالح ، 80 ) با اندك تفاوتى آمده است - م .